Mrt. - apr. 2024, 19e jg. nr.1. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 
VOORKANT ACTUEEL AGENDA UITGELICHT ARCHIEF COLOFON 
voorpagina
artikel
recensies van tentoonstellingen actuele exposities
Nederland BelgiŽ
opmerkelijke
kunstberichten
artikelen uit  
vorige nummers

over Het Beeldende Kunstjournaal

 

Actueel

Bill Viola, voortgaan bij dag

Overzichtstentoonstellingen van de Amerikaanse videokunstenaar Bill Viola zijn in Europa zeldzaam. Videokunst vraagt veel van de kijker. De gemiddelde museumbezoeker kijkt negen seconden naar een kunstwerk. Naar bewegend beeld iets langer. De video's van Viola duren op zijn minst zeven minuten.

Door Peter van Dijk

De laatste grote tentoonstelling van Viola was tien jaar geleden in het Grand Palais in Parijs. La Boverie, een net gerestaureerd kunstpaleis in Luik, heeft tot eind april een aangrijpend mooie tentoonstelling aangedurfd van 18 video-installaties van Viola, die de periode van 1992 tot 2014 beslaan. De tentoonstelling in Parijs trok drommen toeschouwers, tegenwoordig de beproeving van populaire tentoonstellingen. In Luik daarentegen was het op een doordeweekse dag rustig en konden we op bankjes video's van veertien minuten uitzitten en nog eens opnieuw bekijken. Een weelde. Bij binnenkomst kregen we in de introductie op de muur te lezen dat er geen verklarende teksten noch audio-apparatuur geleverd werden, om ruimte te geven aan de eigen associaties en interpretaties van de bezoeker. Inderdaad Viola's video's fascineren onmiddellijk en roepen allerlei emoties op. Sturing daarvan zou afleiden, en de behoefte aan verklaring en begrip kan achteraf bevredigd worden door de catalogus.

De kunstenaar doet iets, wat toen hij in jaren 70 met deze techniek begon, heel bijzonder was.

 
Bill Viola, 'The Greeting'. © Foto: Kira Perov, © Bill Viola Studio.

Hij vertraagt het opgenomen bewegend beeld van de draagbare videocamera. Viola zet als het ware de tijd naar zijn hand. Vandaar de titel van de tentoonstelling 'Sculptor of time'. Hij manipuleert de afdraaisnelheid tot het uiterste. De kijker ziet de beelden in een heel trage slowmotion, waardoor hij de gelegenheid krijgt ieder detail langdurig te bestuderen. Viola's bedoeling is details te laten zien van de personen, dingen en gebeurtenissen, die wij normaal slechts vluchtig en oppervlakkig waarnemen. Hij wil de wereld onder de oppervlakte bloot leggen. Het is een poging ons jachtig bestaan tot rust te brengen en door aandachtige observatie stil te staan bij en op zoek te gaan naar de betekenis van schijnbaar alledaagse gebeurtenissen, achter de uiterlijke schijn.

Individualiteit
Een perfect voorbeeld van het effect van zijn aanpak is 'Het kwintet van verbaasden' (The Quintet of the Astonished, 2000). Deze video is geïnspireerd door het schilderij 'De doornenkroning van Christus' (1510) van Hiëronymus Bosch. Het gaat om een opname van 45 seconden van een groep mensen, vier mannen en een vrouw, die iets schokkends zien. De opname van 45 seconden wordt uitgerekt tot een voorstelling van vijftien minuten, waardoor het hele scala aan wisselende emoties van de groepsleden zichtbaar en invoelbaar wordt. In het begin beleven ze de gebeurtenissen individueel, maar gaandeweg zoeken ze heel voorzichtig en kwetsbaar steun bij elkaar, een hand zoekt langzaam de troost van een andere hand, blikken van pijn en troost worden uitgewisseld, een hoofd op een schouder gelegd. Op het eind valt iedere deelnemer terug in zijn individualiteit, die als eenzaam, onverschillig, vermoeid of de normale gang van zaken geduid kan worden. Dat is aan de toeschouwer.

Een ander voorbeeld van de uitwerking van Viola's kunst laat 'De Begroeting' (The Greeting, 1995) zien, dat in het bezit is van museum De Pont in Tilburg. Viola heeft grote interesse voor de Italiaanse renaissanceschilders. Na een bezoek aan het Amerikaanse paviljoen op de biënnale van Venetië van 1995 maakte hij een reis langs enkele beroemde kunstwerken uit de renaissance, zoals de fresco's in de kathedraal van Orvieto, de Scrovegnikapel in Padua, en in de Sint-Franciscus basiliek van Assisi. In de laatste twee kerken zijn veel muurschilderingen te bewonderen van de hand van Giotto, een van Viola's favoriete schilders.

De renaissance komt terug in 'De begroeting', waarin eerst twee dan drie vrouwen elkaar tegenkomen, elkaar begroeten en de laatste nieuwtjes en vriendelijkheden uitwisselen. Het schilderij is geïnspireerd op de 'Visitazione di Carmignano' (1529) van Jacopo Pontormo. Dit stelt een bezoek voor van Maria, zwanger van Christus aan haar nicht Elizabeth, zwanger van Johannes de Doper. De vrouwen van Viola dragen prachtige wijde jurken en sjaals in de kleuren van de beroemde renaissanceschilder Raphaël.
Bill Viola, 'The Quinted of the Astonished'. © Foto: Kira Perov, © Bill Viola Studio.

De scene is in 45 seconden opgenomen en wordt in een extreme slowmotion die meer dan tien minuten duurt, afgespeeld. We krijgen sterk vertraagd elk gebaar te zien, glimlachjes, een sceptische blik, een zuchtje wind die de kleding beroert, elke reactie op een mededeling.

Mensen
De methode Viola vertraagt de tijd tot het uiterste waardoor ons oog voor detail maximaal wordt uitgedaagd. Ter discussie staat onze dagelijkse waarneming. Opeens zien we zaken die we anders in ons jachtige tempo over het hoofd zouden zien, zoals de blikken van de twee vrouwen die de komst van de derde een beetje geringschatten. We zien vluchtige emoties, we zien dat één vrouw sieraden draagt en vermoeden dat zij de belangrijkste is. De beleving van de kijker komt geleidelijk op een ander niveau. Dat van herkenning van hartelijkheid, respect, aandacht, maar ook dat van subtiele afwijzing. Oog en begrip voor andermans emotie en daarmee vermoedelijk ook voor onze eigen emotie. Voor wat er zoal tussen mensen gebeurt. Viola stimuleert ons oog voor detail, maar bereidt ook zelf zijn video's langdurig en zorgvuldig voor. Met veel liefde voor details kiest hij zijn acteurs, decors en kleding uit. Het eindresultaat, zoals deze 'Begroeting', ontroert door de vormgeving, de kleuren, de gebaren en gratie van de vrouwen. Door hen een renaissance-outlook te geven, plaatst Viola zijn kunstwerk ook nog eens in een lange historische lijn van door de Italiaanse renaissance beïnvloede kunst.

Bill Viola is als zesjarig jongetje bijna verdronken en heeft er eigenlijk vooral prettige herinneringen aan. In interviews vertelt hij dat hij een weelderig paradijselijk, onderwaterplantenrijk zag, in een mooi helder licht. De les die hij later uit dit ongeluk trok is, dat 'the real world, the real thing is under the surface'. In zijn werk is hij voortdurend op zoek naar een werkelijkheid onder de oppervlakte. Hij noemt dat 'het geheim', het raadsel achter de dingen die we zien. Viola heeft veel gereisd, veel culturen bestudeerd. Hij was anderhalf jaar in de leer bij een Japanse zenmeester. Hij vindt de bronnen voor zijn inspiratie in de christelijke religie, in het boeddhisme, in de islam, hij kent de soefiliteratuur, we kunnen hem zien als een filosoof-kunstenaar.

In zijn werk speelt hij met geboorte en dood. In 'Ocean without a shore' (2007) laat hij op fascinerende wijze zien dat de mens sterfelijk is, maar de mensheid niet. Ter voorbereiding van dit kunstwerk, zocht hij inspiratie in de San Gallokerk in Venetië, die drie altaren telt. Een in het midden en twee aan de zijkanten. Het resultaat in Luik is dat op drie schermen, gemonteerd in drie altaren, op verschillende momenten individuen verschijnen die langzaam uit de duisternis naar voren treden en het licht binnengaan. Elke persoon moet door een water- en lichtdrempel stappen om de echte wereld binnen te gaan en om zelf fysiek echt en kleurrijk te worden. Na enige tijd keren deze personen, mannen, vrouwen, zwart, blank, bruin, oud en jong, weer door het water en licht terug naar de duisternis waar ze vandaan kwamen. Dat herhaalt zich voortdurend, met steeds andere individuen. Het is een adembenemende video, die eindeloos duurt: er is geen begin en geen einde, 'het zelf is een oceaan zonder kust' (citaat van Ibn al'Arabi, geliefd auteur van Viola uit de 12de eeuw).

Water

De sterfelijkheid van de mens wordt enigszins ironisch tentoongesteld in het tweeluik 'Man op zoek naar onsterfelijkheid' en 'Vrouw op zoek naar eeuwigheid' (2013). Beiden, twee naakte oude mensen, zoeken minutieus met een zaklampje hun eigen lichaam af naar, naar ik aanneem, zieke plekjes. Andere interpretaties zijn natuurlijk ook mogelijk. Ze kijken onder hun armen, op hun rug, op hun dijen, tot onder de voetzool, we krijgen elke oksel, elke rimpel te zien.

De voorstelling heeft iets schrijnends, omdat hun verouderde lichamen overduidelijk hun eindigheid tonen. Als de twee onsterfelijkheid vinden, is het dankzij dit sublieme kunstwerk.

Water speelt een hoofdrol in het werk van Bill Viola. Niet onbegrijpelijk voor iemand die bijna verdronken was. Maar Viola realiseerde zich dit verband pas, toen hij begin dertig was en een journalist hem ernaar vroeg. In de imposante vijfdelige projectie 'Voorwaarts gaan bij dag' (Going Forth By Day, 2002) komen een aantal hoofdthema's van het menselijk bestaan aan bod, zoals individualiteit en maatschappij. Alle vijf video's worden in een enorme zaal tegelijk op de vier muren afgespeeld, in een onafgebroken loop.

Op zichzelf al een bijzondere ervaring, ondergedompeld in beeld en geluid. Duur: 30 minuten. De titel is ontleend aan het Egyptische dodenboek, 'Het boek van het voortgaan bij dag', een gids voor de ziel zodra zij bevrijd is uit de duisternis van het lichaam en eindelijk kan voortgaan bij daglicht.

 
Bill Viola, 'Inverted birth', 201, video/sound installation. Foto: Kira Perov, © Bill Viola Studio.

In de eerste video 'Vuurgeboorte' (Fire Birth) komt een menselijke gedaante tevoorschijn uit een schemerige wereld onder water, die zweeft in een onbewuste toestand tussen dood en wedergeboorte. Deze zoektocht wordt verlicht door de vlammen van de vorige, vernietigde wereld.

In de tweede video loopt een stoet van aldoor wisselende personen, in alle soorten en maten, door een boslandschap. Ze gaan voort, naar een onbekende bestemming. Om een indruk te geven van de omvang van Viola's videoproducties, voor deze tweede, 'Het pad' (The Path) getiteld, huurde hij 120 figuranten in en een ondersteunend team voor rekwisieten, kleding, maaltijden en vervoer.

In de derde video 'De zondvloed' (The Deluge) zien we mensen op straat lopen, voorlangs een klassieke villa, speciaal door Viola gebouwd. Ze hebben boeken of een paraplu onder de arm en doen hun alledaagse dingen. Er wordt een waarschuwing geschreeuwd, paniek alom en iedereen rent voor zijn leven. Vanaf de trap van de villa komt een razende golf water naar beneden en water stort zich eveneens uit de ramen. Een zondvloed overspoelt alles en doodt ook de laatste vluchtende mensen uit het huis. Tenslotte komt deze razernij tot rust en glimt de middagzon op het natte trottoir.

De ziel
In de vierde video 'De reis' (The voyage) een prachtig beeld van een rustig meer met een huis op een rots, waarin een oude man op sterven ligt. Zijn kinderen komen afscheid nemen en vertrekken weer. Aan het strand ligt een schip waarin zeer traag de huisraad van de oude man gestouwd wordt. Het huis vol herinneringen wordt op slot gedaan. Tenslotte verschijnt een oude man op het strand, die zich bij een oude vrouw voegt en beiden stappen in de boot. De boot verdwijnt langzaam in de verte op weg naar wat de catalogus het 'Eiland van de gelukzaligen' noemt. In dit beeldverhaal verlaat de ziel de stoffelijke wereld.

De laatste video getiteld 'De dageraad' (First Light) gaat over reddingswerk van mensen in een overstroomd rotsachtig woestijngebied, dat in een studio is nagebouwd. Iedereen is doodop. Op de oever staat een vrouw te kijken naar de verdronken vallei. Na urenlang zoeken, dommelen de reddingswerkers en de vrouw in slaap. Bij het eerste licht komt uit het water een menselijk wezen omhoog, wellicht de verdronken zoon van de vrouw, en verdwijnt in de lucht. De indruk die blijft na dit geweld van beeld en geluid is: alles sterft en keert weer in een of andere vorm terug. Opnieuw maakt de ziel zich los van het lichaam.
Bill Viola in studio, 2010. © Bill Viola Studio.

Een indruk die gestaafd wordt door de vijf meter hoge video 'Inverted Birth' (Omgekeerde geboorte). Een stevige man, bedekt met smerige zwarte olie-achtige aarde, probeert zich onder een steeds krachtigere waterval schoon te spoelen, maar na de olie krijgt hij bloed over zich, blijkbaar geboortebloed. Daarna spettert een wittige vloeistof op hem neer en tenslotte zuiverend helder water. Dan is hij schoon en droog. En weer opnieuw, en opnieuw, de video draait maar door. Aarde, bloed, melk, water en lucht, de essentiële stoffen van het leven.

Bill Viola, sculptor of time, La Boverie, Parc de la Boverie 3, Luik, België, t/m 28 april 2024. Website: nl.laboverie.com.

Peter van Dijk is journalist.

Terug naar boven | Print dit artikel!

 

Twee haiku's van Ria Giskes. Verder op deze pagina vindt u er nog twee.

 

het roepen
van de wilde ganzen -
dageraad

bevroren gras -
op de voedertafel
bloeien mussen

 

Haiku: Ria Giskes-Pieters; foto: ©John Giskes.
Meer haiku's van Ria Giskes vindt u hier: http://tjilp.blogspot.com.

Terug naar boven

 

Sol LeWitt, het idee als kunst

Een tentoonstelling in het Joods Historisch Museum in Amsterdam, die een aantal van Sol LeWitt's muurschilderingen laat zien, naast ander werk dat getuigt van zijn Joodse achtergrond en zijn speciale band met Nederland.

Door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Samensteller van deze expositie is Judith Hoekstra, conservator moderne en hedendaagse kunst van het Joods Museum Amsterdam. Zij werd geïnspireerd door de tentoonstelling 'Sol LeWitt, wall drawings, works on paper, structures', met werk uit zijn periode 1968 tot 2002, die in 2022 te zien was in het Joods museum van België, in Brussel. In samenwerking met het Brusselse museum is voor de tentoonstelling in Amsterdam weer een selectie gemaakt uit zijn oeuvre en thematisch ingedeeld.

Conceptuele kunst
Sol LeWitt (VS, 1928-2007) kreeg bekendheid in de jaren zestig met zijn ingewikkelde, minimalistische muurtekeningen en grootschalige geometrische sculpturen. Zelf noemde hij ze 'structures', die hij maakte van hout, metaal en plastic. 'Het idee, zelfs als het niet wordt uitgevoerd is net zoveel kunst als een tot stand gebracht werk', schreef LeWitt. Ook hoeft een kunstwerk volgens hem niet door de kunstenaar zelf gemaakt te worden. Hij was daarmee de grondlegger van de conceptuele kunst. Zijn hele werkzame leven ging de kunstenaar uit van deze principes.

Bij de kunstenaar, beeldhouwer en architect LeWitt denk ik aan zijn imposante muurschildering in de cupola van het Bonnefantenmuseum Maastricht 'walldrawing # 801 Spiral' (1996).

 
Sol LeWitt, 'Wall Drawings. Works on Paper. Structures' (1968 - 2002).

Ze werd uitgevoerd in 2011 en LeWitt was toen al overleden. Enkele keren heb ik deze mural bekeken, om er steeds lichtelijk verdwaasd weer uit te stappen. Het museum heeft overigens meerdere, vooral latere werken van LeWitt in bezit. Chris Teerink maakte er een documentaire over, waarvan hier de trailer: www.youtube.com/SollLeWitt.

Voor LeWitt was het geen moeite om de uitvoering van zijn concepten aan anderen over te laten. Hij zat er als het ware niet in gevangen, zoals zijn quote luidt: "You shouldn't be a prisoner of your own ideas'. Dit is min of meer vergelijkbaar met het werk van een architect. Die helpt ook niet mee met het metselen, timmeren of de aanleg van gas- en waterleiding ten behoeve van zijn of haar ontwerp.

Supervisors en assistenten
De uitvoering van zijn ontwerp, idee of concept liet LeWitt dus over aan 'supervisors' of 'assistants'. Zij reisden de wereld rond om de muurschilderingen uit te werken in samenwerking met kunstacademiestudenten. Bekende vaste supervisors van LeWitt zijn onder meer Willem Wolff, Piet Dirkx, Fransje Killaars, Marien Schouten, Wim Starkenburg, Roy Villevoye, Susanna Singer, Asmir Ademagic en Petra de Jong. Om supervisor te worden is het noodzakelijk om eerst zelf twee jaar onder andere (geschoolde) supervisors te werken. De uitvoering van een muurschildering van LeWitt is een collectief gebeuren.

Het klinkt als eenvoudig werk, maar een gebrek aan kennis, vaardigheden, precisie en (last but not least) respect voor het concept van 'Sol' zou onherroepelijk tot fouten kunnen leiden. Je bent als supervisor als het ware het verlengstuk van de kunstenaar. De drawings moeten worden uitgevoerd volgens LeWitt's beschrijvingen, bijvoorbeeld over het uitzetten van de lijnen en het mengen van de verf. Voor de grote wall drawings in het Joods Historisch Museum zijn zestien kunstacademiestudenten van de Hoge School Utrecht aangetrokken, zoals Wall drawing #391 die is uitgevoerd door Mick Broer en Joris van de Sande, # 780 door Jacco Kamp en Yelmo Kooij en #852-853 door Julia Kuipers. Zie deze video: www.youtube.com/spiral#801.

Band met Nederland
De kunstenaar had een bijzondere band met Nederland, veel van zijn ontwerpen bevinden zich in verschillende musea in ons land. Hij bezocht Nederland voor het eerst in 1967 om er samen met zijn galeriehouder Konrad Fischer een bezoek te brengen aan de staalbewerkingsfabriek Nebato in Eindhoven. Met de voorman Dick van der Net bouwde LeWitt een vertrouwensband op. Jarenlang produceerde Nebato de door LeWitt ontworpen aluminium structures. Tijdens dit bezoek werd hij ook voorgesteld aan het collectioneursechtpaar Martin en Mia Visser, die werk van hem aankochten. Zo kwam LeWitt successievelijk in het circuit van Nederlandse kunstenaars, architecten, kunstliefhebbers, museumdirecteuren, etc.

Belijdend niet-gelovige
Ofschoon LeWitt niet praktiserend Joods was, komen in zijn ontwerpen en concepten wel herkenbare joodse tekens en symbolen voor, maar dat gegeven is relatief onbekend. Toen hij na zijn verblijf in Italië terugkeerde naar de USA, heeft hij zijn in Italië geboren dochters wel op een joodse school ingeschreven. Ook heeft hij onder meer de synagoge in Chester Connecticut ontworpen en in Münster Duitsland het gedenkteken Black Form (Dedicated to the Missing Jews). Volgens LeWitt's vrouw Carol was hij 'a very, very observant nonbeliever'. LeWitt woonde en werkte geruime tijd in Spoleto in de regio Umbrië, Italië. Een belangrijke periode in zijn persoonlijke leven en voor zijn kunstenaarschap. Hij maakte er onder meer een kunstenaarsboek over in 1976, 'Van Monteluco naar Spoleto'.

De wachttoren van het aquaduct

In de afgelopen zeven jaar bezocht ik deze kleine historische stad twee keer en de eerlijkheid gebiedt me te zeggen dat ik daar geen zichtbaar werk van LeWitt heb gezien, maar er was mij ook niet op gewezen.

Wél heb ik twee objecten bekeken die in 1968 door Christo & Jeanne Claude drie weken lang waren ingepakt tijdens het jaarlijkse 'Festival dei Due Mondi' in deze stad (de uitvoering werd destijds begeleid door alleen Jeanne Claude). Dat waren de middeleeuwse fontein en de wachttoren van het aquaduct, want het aquaduct zelf bleek een brug te ver voor het kunstenaarsechtpaar...

Sol LeWitt, 'Complex Form no.8'

In die wachttoren heeft LeWitt muurtekeningen gemaakt die inmiddels niet meer te zien zijn, vervaagd of overschilderd. Zie: mahler-lewitt.org/torre-bonomo. Ze zijn nog wel te bekijken in de catalogus, Sol LeWitt's Studio Drawings in the Vecchia Torre, Rye Dag Holmboe, MIT Press, 136pp. De stad Spoleto was en is nog steeds een pleisterplaats voor kunstenaars en met name gedurende het genoemde zomerse festival.

In het tentoonstellingsmagazine wordt uitgebreid ingegaan op LeWitt's werken die in diverse Nederlandse steden zijn uitgevoerd, onder het item 'Reisgids'. Vermeldenswaard is ook de bijdrage van cabaretier en schrijver Vincent Bijlo, over 'voelschilderijen', wat me op een andere quote van LeWitt bracht:
"A blind man can make art if what is in his mind can be passed to another mind in some tangible form."

Sol LeWitt, t/m 31 maart 2024, Joods Historisch Museum, Nieuwe Amstelstraat 1, Amsterdam, Website: jck.nl/joods-museum. Magazine: ISBN 9789082343410.

Terug naar boven | Print dit artikel!

 

David Reekie: Op zoek naar verbinding

We leven in een beeldcultuur en in een tijd waarin activisme enorm opleeft. Er zijn zorgen over klimaat, oorlog en ongelijkheid. Het is dus niet verwonderlijk dat we die zorgen, in allerlei vormen, ook terugzien in de kunst.

Door Han de Kluijver

Politiek en maatschappijkritiek zijn constanten in het werk van David Reekie (1947), die glas en keramiek studeerde aan het Stourbridge College of Art, van 1967 tot 1970. Zijn werk is onder andere opgenomen in de collecties van het Victoria en Albert Museum in Londen en het Carnegie Museum of Art in Pittsburgh, VS. Hij laat zien dat kunst geen vrijblijvend vermaak is, maar een cruciale verbinder, die onze blik op de maatschappij verrijkt en vernieuwt.

Met een flinke dosis humor neemt Reekie het sociale en politieke leven op de korrel, door absurde situaties te ensceneren.

 
'Protesters', 2020, Morag en David Reekie. Foto: David Reekie.

Onschuldig en grappig op het eerste gezicht, maar bij nadere beschouwing scherpzinnig en doordacht. Door te werken met glas zet hij deze bewust gezochte dubbelzinnigheid op scherp. Zijn objecten lijken ons te waarschuwen voor bepaalde gevaren in onze samenleving, maar het zijn ook optimistische stukken.

Zelf zegt Reekie in onze correspondentie hier het volgende over: "We leven in een wereld die steeds complexer en moeilijker te begrijpen wordt, met haar spanningen en verleidingen die ons in verschillende richtingen trekken. Deze conflicten leveren ideeën op waaruit ik personages en situaties creëer en vormen een constante bron van materiaal voor mijn werk."

Een voorbeeld is de serie 'Protesters' van David Reekie en zijn dochter Morag Reekie (1975), over demonstranten en protest in de hedendaagse samenleving. Het stekelige uiterlijk van de figuren laat zien dat ze boos zijn op de maatschappij om hen heen. De protestborden tonen waarom ze de overheid en het establishment op dit moment wantrouwen.

De figuren in de objecten uit de serie 'Displaced' zijn op zoek naar een thuis, een plek om in vrede te leven. Iets om te koesteren, zoals Reekie het zelf bij verschillende tentoonstellingen omschrijft: "We leven in een onrustige wereld waar woede, wreedheid, eigenbelang en onrechtvaardigheid mensen van huis en haard verdrijven. Helaas is dit sinds mensenheugenis altijd zo geweest en om vele redenen lijken we niet in staat om vreedzaam met elkaar te leven. Nu maken we weer een conflict mee in Oekraïne en beelden van ontheemden die hun huis kwijtraken staan op ons netvlies gegrift."

Surrealistische omgevingen

Met zijn objecten geeft Reekie uitdrukking aan de onzekerheid en onevenwichtigheid van het individu in onze samenleving. Door menselijke figuren te gebruiken, is het wellicht eenvoudiger om een verhaal te introduceren of een bepaald thema te suggereren. De theatraliteit van de figuren sluit aan bij een traditie van politiek commentaar. Door de figuren in onwerkelijke situaties te plaatsen, hebben ze geen wezenlijke betekenis, maar kunnen zo wel worden bekeken.

Hoewel glas het voornaamste medium van Reekie is, verheerlijkt hij het niet als materiaal. Gieten en het verloren wasprincipe, in combinatie met pâte de verre, zijn voor hem de belangrijkste technieken.

David Reekie, 'Temptation of lies', tekening naar aanleiding van uitspraken van Trump en Boris Johnson. Foto: David Reekie.

Door de objecten, die eerst worden getekend, in klei te modelleren, heeft hij de vrijheid om zijn ideeën geleidelijk op te bouwen en dingen gaandeweg te veranderen. Door het toepassen van keramische poeders om het glas te kleuren, kan hij sferen oproepen, die in zijn tekeningen voorkomen. Tekenen is voor Reekie de basis voor zijn werk. Om het glas te verlevendigen, gebruikt hij ook hout in zijn objecten.
Met de objecten uit de 'Robot'-serie suggereerde Reekie dat politieke figuren in onze samenleving sterk worden beïnvloed door de media, de bureaucratie en groepsdruk, zodat ze steeds robotachtiger in hun gedrag worden en daarmee ook in hun reacties op wereldgebeurtenissen.

De tekening en de objecten uit de serie 'Temptation of lies' gaan over de verleiding van leugens, de manipulatie van de waarheid en hoe de samenleving doorspekt is met misvattingen, valse waarheden en regelrechte leugens.

Hierover zegt Reekie in onze correspondentie: "We worden voortdurend gemanipuleerd via de media en de politiek om beslissingen te nemen over wat goed en kwaad is en wat de waarheid en wat een leugen is. In deze verwarring vinden degenen die de samenleving voor hun eigen doeleinden willen manipuleren, nieuwe manieren om ons leven te beïnvloeden, door nieuws onwaar te verklaren als het niet overeenstemt met hun overtuigingen. Dus is het aan ons om onze eigen beslissingen te nemen over wat goed en wat slecht is voor de samenleving waarin we leven, en ons niet te laten verleiden tot het maken van de verkeerde keuzes."

De objecten van Reekie laten zien dat kunst geen vrijblijvend vermaak is, maar een cruciale verbinder. Kunst staat voor openheid en zorgt in onze maatschappij voor sociale verbinding. Maar verbinding ontstaat ook door de grenzen op te zoeken. Kritiek, discussie, de openheid en de bereidheid om verschillen te overbruggen, zijn cruciaal bij het beleven van kunst – als dat tenminste met respect voor de ander gebeurt. Dat kan zelfs in de kunst nog beter: als iedereen de rol en het belang van de ander respecteert, kun je nog feller en beter discussiëren over het verschil in smaak en betekenis. Verbinding is het symbool, waarmee de kunstwereld haar kracht kan laten zien.

 
David Reekie in Dublin met het object Temptation of lies 3, 40 x 33 x 33. Foto: Han de Kluijver.

David Reekie, lopende tentoonstellingen: The Abstract Figure in Glass, t/m 27 april 2024, Diss Corn Hall, www.thecornhall.co.uk. Gather, t/m 31 maart 2024, London Glass Blowing, londonglassblowing.co.uk.

Han de Kluijver is architect bna bni bnsp.

Terug naar boven | Print dit artikel!

 

Twee haiku's van Ria Giskes.

 

ragfijn geëtst
in de winterpolder
de bomen

piepkleine vlokje
voor ze de tuin bereiken
zijn ze er niet meer

 

Haiku: Ria Giskes-Pieters; foto: ©John Giskes.
Meer haiku's van Ria Giskes vindt u hier: http://tjilp.blogspot.com.

Terug naar boven

 

Ai Weiwei, kunstenaar-activist in Oost en West
Een terugblik

De wereldberoemde Chinese kunstenaar Ai Weiwei werd in de Rotterdamse Kunsthal geëerd met een groots opgezette tentoonstelling. Alle fases van zijn veertigjarige kunstenaarschap kwamen aan bod, onder de toepasselijke titel 'In search of humanity'.

Door Peter van Dijk

Ai Weiwei is een gedreven actievoerder voor vrijheid en waardigheid. Om die reden werd hij verbannen en geboycot door de communistische regering van China. Zo maakte hij op het beroemde Tiananmenplein een foto van zichzelf, met opgestoken middelvinger naar de poort op het plein, waarboven een grote foto van Mao hangt. 'Provocatie is mijn enige wapen in de strijd', schreef hij in zijn autobiografie '1000 jaar vreugde en verdriet'. De opgestoken middelvinger naar autoriteiten is zijn handelsmerk geworden. Sinds zijn verbanning in 2015 woont hij afwisselend in Berlijn, Lissabon en Cambridge.

Activistische kunstenaars die misstanden aan de kaak willen stellen, waren en zijn er genoeg.

 
Ai Weiwei, 'In Search of Humanity', Kunsthal Rotterdam, Foto: Marco De Swart.

Jean-Michel Basquiat, Fernando Botero, Marlene Dumas, Jan Fabre, Keith Haring, Anselm Kiefer zijn de bekendste, maar Ai Weiwei is wel de meest gedrevene en consequente. Hij gebruikt allerlei kunstvormen en materialen, in video's, films, blogs, schilderijen, wandtekeningen, foto's, beelden, installaties, constructies, meubels, papier, hout, zonnebloempitten, marmer, fietsen, afval, puin. Zijn grootste bekommernissen betreffen onderdrukking, corruptie en willekeur van machthebbers, vernietiging van tradities en oude culturen, commercie in het algemeen en massaproductie van waardeloze spullen in het bijzonder. In die zin verwoordt de titel van de tentoonstelling 'In search of humanity' zijn missie voortreffelijk.

Gedrang
De tentoonstelling illustreert ook de breedte van Ai Weiwei's commentaar en kritiek uitmuntend, maar je moet wel moeite doen om de ingang van de expositie te vinden, om het gedrang te verdragen, je door veel te smalle en te kleine zalen te wurmen, de warmte te ondergaan, trappen af te lopen en weer op te gaan, in rijen te wachten en je niet op te winden over de soms slechte verlichting. Lukt dat dan beleef je een paar mooie uren met het vlijmscherpe kritische werk van een moedig mens.

De tentoonstelling begint met de allereerste werken van Ai Weiwei, een schep met bont bekleed, een zwarte schoen met twee neuzen, aan iedere kant één (one-man-shoe), een eerste hulpkoffertje met een hamer en sikkel en een paraplu, een viool verpakt in een paar wandelschoenen, een regenjas met een condoom aan een knoop. Grappige en verrassende vondsten. Ai Weiwei woonde vanaf 1981 tot 1993 in New York, zat er op de kunstacademie en raakte geïnspireerd door de absurdistische kunst van de dadaïsten. Vooral door Marcel Duchamp, die een fietswiel of een flessenrek een nieuwe betekenis gaf.

Conceptuele kunst kan pas goed begrepen worden als je heel veel weet van de kunstenaar en zijn werk, of als je de verklarende bordjes vlijtig leest (een flinke klus in de drukte). De schep met bont verwijst naar zijn vader, Ai Qing, een gevierd dichter, die samen met zijn zoon naar een heropvoedingskamp verbannen werd tijdens de Culturele revolutie en zware handenarbeid moest verrichten. Zijn taak werd de latrines van het kamp schoonhouden. De kleur bruin van het bont staat voor stront en de schep voor het soort arbeid. De schoen met de twee neuzen prijst het vakmanschap van de leerbewerker en kritiseert met zijn glimmende perfectie de goedkope Chinese massaproducten. Een condoom wordt in een aantal talen 'regenjasje' genoemd. De verbeelding van een woordspeling dus. De viool in de schoen suggereert de verbinding tussen hoge en lage kunst.

Ai Weiwei's kunst confronteert de kijker voortdurend met de vraag 'Is dit kunst? Wat is kunst?' Is een klassieke Chinese urn met het opgeschilderde logo van Coca Cola nog steeds kunst? En blijft een antieke vaas na het laten stukvallen ook nog kunst? Is een verzaagde tafel uit de Qing-dynastie met twee poten tegen de muur en twee op de grond nog wel een tafel of is het kunst?

Twijfel zaaien
Twijfel zaaien is Ai Weiwei's missie. De realiteit is niet altijd dat wat je ziet en wat je ziet is niet altijd de realiteit, zeker niet in het communistische China, waar leugen en propaganda regeert. Na zijn lange Amerikaanse periode keerde Ai Weiwei terug naar China, om zijn zieke vader te helpen. Hij gebruikte de kunstvormen die hij in New York had opgestoken om de Chinese autoriteiten te bestoken. Verder publiceerde hij kunstboeken met verboden kunst. En samen met de makers van die verboden kunst maakte hij de tentoonstelling 'Fuck Off' voor de contra-biënnale in Sjanghai. Ai Weiwei was zeer actief op Chinese sociale media en hield een blog vol kritiek op de autoriteiten bij.

Fietsen
In 2003 begon Ai Weiwei met het maken van kunst van fietsen. Een hommage aan zijn grote voorbeeld Marcel Duchamp, die een fietswiel op een kruk had gezet. Maar de fiets is ook een karakteristiek ingrediënt van China, net zoals van Nederland. Toen ik in 1979 China bezocht, was de fiets het enige vervoermiddel. In de ochtendspits zag je op de Boulevard van de Hemelse Vrede eindeloze stromen fietsers, nergens reed een brommer of scooter, wel soms een partijauto. Agenten regelden het dichte verkeer van fietsers en vrachtfietsen, overal waren overvolle openlucht fietsenstallingen. Chinese mannen fietsten vaak in donkere Maopakken, de vrouwen droegen grijze broeken en truien. Nooit een rok. Iedereen was door Mao in een uniforme mal geperst. Het was het jaar waarin de kledingvoorschriften van de staat losgelaten werden, maar de mensen nog niet wisten hoe het wel moest of mocht.

Ai Weiwei maakt kunstwerken van het verdwenen Chinese fietsenmerk Forever. Hij verzaagt en 'herlast' hen zodanig aan elkaar dat ze vervolgens in een cirkel lijken te draaien. Dit is een metafoor voor de Chinese bevolking, fietsen zonder eigen stuur, pedalen en kettingen, ze komen als individu in ieder geval niet vooruit. Zijn voortdurende pesterijen en kritische optreden vielen slecht bij de Chinese machthebbers. In 2011 werd hij, onder het mom van belastingontduiking, vijfentachtig dagen gevangen gezet. Hoe verstikkend de dagelijkse routine van het gevangenisleven en de eindeloze bewaking tot op de wc-pot was, valt op de tentoonstelling in Rotterdam mee te beleven in levensgrote kijkdozen.
Ai Weiwei, 'In Search Of Humanity', Kunsthal Rotterdam. Foto: © Ossip.

Tijdens zijn verblijf in China van 1993 tot 2015 herontdekte Ai Weiwei de Chinese kunst. Hij struinde vlooienmarkten en antiekzaken af en kocht oude gebruiksvoorwerpen uit bewondering voor de knappe ambachtelijkheid van de scheppers.

Nieuw leven
Deze opgekochte voorwerpen krijgen een nieuw leven, doordat hij oude stenen in mooie kistjes verpakt, gruis van aardewerk in glanzende potten doet en brokstukken van beelden van Boeddha's voeten op rijen sokkels zet. Tegelijk behelst zijn herschepping kritiek op de achteloze wijze waarop dictatoriale regimes omspringen met het verleden, om vooral hun eigen stempel op heden en toekomst proberen te zetten. Herschepping hoeft niet alleen 'goed bedacht' te zijn, het kan ook tot mooie esthetische kunst leiden. Een goed voorbeeld is de 'Waterklok'. Tijdens de Tweede Opiumoorlog (1856-1860) werd het Oude Zomerpaleis nabij Beijing geplunderd en verwoest door Franse en Britse soldaten. Ze namen de twaalf grote koppen uit de dierenriem, die rond een fontein stonden, mee als buit. Enkele van die koppen zijn nog altijd spoorloos, tot groot verdriet van de Chinezen. Sommige bevinden zich in privé-bezit. Zeven zijn er in Chinese musea te zien.

Ai Weiwei heeft zijn eigen herinterpretatie van de dierenkoppen gemaakt. In een aparte zaal (weer heel druk) leverde dat rond een nagemaakte boomstam een kleurrijk schouwspel op. Aan de muren hingen felle grote tekeningen van een herkenbare ram (op de achtergrond een westerse kerktoren), een soort van draak (achtergrond een amfitheater), maar ook Ai Weiwei's eigen bedachte beesten, zoals een soort hond (in de tuin van het Witte Huis) en een varkensachtige vierpoter voor de Eiffeltoren. Op bijzettafeltjes in een cirkel rond de boom stonden twaalf gouden beestenkoppen te schitteren, realistische of ontsproten uit Ai Weiwei's fantasie. Een melange van Europese en Chinese kunststijlen, kopieën en echt, bestaand en bedacht, geroofd en authentiek. Een grimmige en mooie aanklacht tegen roofkunst.

Actievoerder
Ai Weiwei is in zijn rol als kunstenaar ook een begaafde en volhardende actievoerder. In de vroege middag van 12 mei 2008 werd de bevolking in het zuidwesten van China getroffen door een verwoestende aardbeving met een kracht van 7.9 op de schaal van Richter. In de provincie Sichuan verdwenen volledige dorpen van de kaart. Ongeveer 90.000 mensen vonden de dood en bijna zes miljoen raakten dakloos. Ai Weiwei bezocht het rampgebied, deed onderzoek en maakte video-interviews met de slachtoffers. Meer dan 5000 kinderen werden er geteld onder de slachtoffers. Al gauw bleek dat corruptie en grove nalatigheid een rol hebben gespeeld bij het instorten van 153 schoolgebouwen. Ai Weiwei publiceerde de namen van alle gestorven kinderen op zijn blog.

De kunstenaar wil de herinnering aan de dood van deze schoolkinderen door de schandalige corruptie levend houden en bevestigde daarom ongeveer duizend gevonden zwart-witte rugtassen, die uiteraard in het communistische China allemaal hetzelfde zijn, met neon-groene banden aan elkaar. Zo ontstond een monsterlijke slang van vele meters lang, die aan het plafond van een museumzaal hing. De namen van de gestorven kinderen hingen op prints aan de muur. Op videoschermen waren de reportages met verhalen en aanklachten van de dakloze bewoners te zien. Ai Weiwei en zijn helpers werden tijdens hun onderzoek voortdurend tegengewerkt of gearresteerd door politie en geheime agenten. De kunstenaar werd ook afgesloten van het Chinese internet.

Maar Ai Weiwei is niet voor één gat te vangen. In een korte documentaire, 'De kunst van het tegengeluid', is te zien hoe Ai Weiwei samen met de journalist Jacob Appelbaum kopieën van geheime documenten van klokkenluider Edward Snowden in pandaberen verstopt. De beren werden naar zoveel mogelijk locaties gestuurd. Dit project heet 'Van Panda naar Panda' en vindt navolging als methode voor veilige verspreiding. In juli 2015 gaven de Chinese autoriteiten, onder druk van buitenlandse regeringen Ai Weiwei zijn paspoort terug. Hij was vrij om te reizen en vertrok onmiddellijk. Hij vestigde zich in Berlijn en belandde meteen in de vluchtelingencrisis.

Actievoerder in Europa
Ook in het westen blijft Ai Weiwei een kritische kunstenaar en dwarsligger. Een goede actievoerder wil zelf de ellende constateren en hij bezocht in december 2015 het vluchtelingenkamp Moria op Lesbos. Hij zag hoe overvolle boten vol baby's, jonge, oude en zieke mensen aankwamen. Hij hoorde de verhalen over drenkelingen en besloot een atelier op het Griekse eiland te openen. Hij ging onderzoek doen, kunstwerken en films maken.

Het resultaat: onder meer schitterende wandtekeningen van stromen mensen met hun bagage, overvallers met messen, militaire trucks met hulpgoederen, reeksen tentjes voor prikkeldraad, dreigende golven die op volgeladen vlotten afrollen. Een zuil van blauwe Chinese potten van porselein, vol taferelen met de ellende die de vluchtelingen meemaken, oorlog, kampen, woeste golven in de stijl van traditioneel Chinees aardewerk. Ai Weiwei weet heden en verleden aan elkaar te binden. Hij maakte een lange filmdocumentaire, 'Human flow', in veertig vluchtelingenkampen in 23 landen en interviewde 600 mensen (tegen betaling te zien op You Tube).

 
Ai Weiwei, 'In Search of Humanity', Kunsthal Rotterdam. Foto: Marco De Swart.

Van zwemvesten drapeerde hij een lotusbloem rond een kristallen bol, oftewel na oorlogsgeweld en ontberingen op zee rest een onzekere kijk op de toekomst. Voor zijn werk 'Laudromat' verzamelde hij de kleding die 14.000 vluchtelingen moesten achterlaten in 2016 in Idomeni (Griekenland), hij liet de kleding wassen, strijken en repareren en presenteerde het in een museum als 'Wasserette'. Ai Weiwei werkt graag met legoblokjes. Op een tableau laat hij, als een abstract schilderij, de vaarroute zien van het reddingsschip Sea-watch 3. Dat had in juni 2019 53 vluchtelingen voor de kust van Libië opgevist, maar dobberde vervolgens twee weken lang rond, omdat Italië het weigerde in een haven te laten aanmeren. Een ander groot en kleurig legotableau toont het aangespoelde lijk van een vluchteling.

Een aangrijpende tentoonstelling van een relevante kunstenaar, die zijn zoektocht naar humaniteit ook in het Westen voortzet.

Ai Weiwei, In search of humanit was van 30 september 2023 t/m 3 maart 2024 te zien in de Kunsthal, Rotterdam. Website: www.kunsthal.nl.

Peter van Dijk is journalist.

Terug naar boven | Print dit artikel!

Inhoud