Dec. 2023 - jan. 2024, 18e jg. nr.3. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Is er toekomst voor de glaskunst?

Glas, een 4500 jaar oud medium, is nog springlevend. Dat laat de glasbiënnale in Sofia zien. Tegelijkertijd staat de glaskunst voor grote uitdagingen: wil zij relevant blijven, dan zal er doorgeëvolueerd moeten worden.

Door Han de Kluijver

De vierde Internationale Biënnale van het Glas (The International Biennale of Glass, IBG) is een knooppunt van kennis, en culturele en artistieke uitwisseling, maar vooral ook een 'glasfeest' met veel gelijkgestemden. Deelnemen of een bezoek voelt als thuiskomen. De door een internationale jury geselecteerde werken en de vele lezingen geven een goed beeld van de jongste ontwikkelingen, en verschillende benaderingen en methoden.

De jury selecteerde 222 gevestigde en opkomende kunstenaars uit 48 landen, die werk instuurden op het thema 'Together'. De objecten zijn tentoongesteld in de National Gallery Kvadrat 500 in Sofia (6 oktober t/m 3 december 2023) met haar uitgestrekte ruimten en overvloedige natuurlijke lichtval. Hier staan ook werken van het Tsjechische echtpaar Stanislav Libenský (1921-2002) en Jaroslava Brychtová (1924-2020), mentoren en vrienden van organisator Konstantin Valchev. Er is ook werk te zien van Václav Cigler. Lucio Bubacco, bekend om zijn extravagante rococo-geïnspireerde sculpturen, en de juwelenmaakster Caterina Zucchi, zijn vertegenwoordigd dankzij de steun van het Italiaans Cultureel Instituut in Sofia. Verder is er een tentoonstelling te zien van vooraanstaande Nederlandse kunstenaars, gefaciliteerd door de ambassade van het Koninkrijk der Nederlanden in Sofia, samengesteld door Han de Kluijver, lid van de internationale jury.

Een ander onderdeel van de biënnale is een reizende tentoonstelling van Hongaarse glasmeesters, in de Sredets Gallery van het Ministerie van Cultuur in Sofia. Deze is georganiseerd door het Ministerie van Buitenlandse Zaken en Externe Economische Betrekkingen van Hongarije (17 oktober t/m 3 november 2023). De tentoonstelling, getiteld 'Glassification.hu', toont abstracte sculpturen van tien glasontwerpers die bekend staan om hun baanbrekende technieken op het gebied van glastransformatie. Op de derde biënnalelocatie, de UniArt Gallery in Sofia, wordt een gezamenlijke tentoonstelling gehouden met werk van nieuwe glaskunstenaars, getiteld 'The Beginning'. Er zijn stukken te zien van studenten van de New Bulgarian University (NBU) en de Anadolu Universiteit in Eskisehir, Turkije (31 oktober t/m 30 november 2023).

Gemeenschappelijke deler
De biënnale in Sofia laat het medium glas in al zijn verschillende vormen en uitingen zien, maar toch zit er ook iets ongemakkelijks in de tentoonstellingen. Er staan veel objecten, waardoor de afzonderlijke objecten niet kunnen 'ademen'. Er staat altijd een ander object naast, dat ook om aandacht vraagt. Daardoor ontstaat meteen het volgende probleem, want het eerste object heeft vaak heel weinig met het tweede te maken. Bij veel van de objecten ontbreekt, los van titel of jaartal, verdere context, zodat de tentoonstelling wat willekeurig aanvoelt.

Ondanks het feit dat veel gepassioneerde kunstenaars hun onderwerp dicht bij zichzelf zoeken, zijn de werken niet terug te brengen tot een gemeenschappelijke deler. Wel worden veel kunstenaars vandaag de dag onvermijdelijk door dezelfde omgeving geïnformeerd, door dezelfde bronnen, in dezelfde tijdgeest. Wat de objecten gemeen hebben, is de artistieke integriteit, en de moed en toewijding van de deelnemende kunstenaars om hun eigen creatieve paden te bewandelen, op zoek naar kwaliteit en eigenzinnigheid. Glas is er in allerlei verschijningsvormen en dat is maar goed ook. Misschien brengt het niets tot stand, maar een goed object laat altijd iets gebeuren.

Uitdagingen
Biënnales spelen een steeds belangrijkere rol bij het bevorderen van het medium glas binnen de beeldende kunst- en designwereld. Kunstenaars gebruiken biënnales onder andere om ideeën te testen die al een tijdje bij hen gisten, of om een nieuwe lijn van conceptueel onderzoek uit te denken. Dat is belangrijk, nu kunstenaars en andere makers die werken met glas voor grote uitdagingen staan. Denk aan klimaatverandering, schaarste van grondstoffen, hoge gasprijzen, of het uitsterven van tradities. Dat de glaskunst onder druk staat, moge duidelijk zijn. Zo zijn in North Lands Creative glasstudio en galerie in Lybster (UK) alle cursussen voor het komende jaar afgezegd. In Nederland vinden exposities, zoals 'Glasrijk Tubbergen' in afgeslankte vorm plaats. De Bernardine de Neeveprijs 2024 wordt jammer genoeg geen open inschrijving, waardoor de aandacht voor de prijs terugloopt. Terwijl juist deze prijs ontwerpers bij elkaar brengt, netwerken uitbreidt en ruimte biedt aan dialoog.

De toekomst
Sommige sprekers op de biënnale in Sofia zinspeelden op veranderingen waarvan ze hopen dat die in gang gezet zullen worden. Door de afnemende beschikbaarheid van grondstoffen is duurzaamheid steeds bepalender voor de toekomst van ons vak. Verschuivende relaties tussen ambacht en productie hebben het landschap van de industriële glasproductie wereldwijd ingrijpend veranderd. Het definiëren van waarden, zoals authenticiteit en vakmanschap, is essentieel om in de toekomst als kunstenaar te overleven.

De glaskunst is een klein wereldje van glaskunstenaars, glasverzamelaars en glasliefhebbers. Dat zo'n situatie op lange termijn onhoudbaar is, lijkt me evident. Sterker nog, je kunt je zelfs afvragen of de term 'hedendaagse glaskunst' nog bestaansrecht heeft. Is het immers niet zo dat de materiaalkeuze voor het maken van een kunstobject dienstbaar moet zijn aan het concept en het object zelf? Is er nog sprake van een glassculptuur als er meerdere materialen, waaronder glas, in worden verwerkt tot één geheel? Wanneer spreek je dan nog over een glassculptuur?

Toch blijft een degelijke vakkennis en het subtiel aanvoelen van het materiaal fundamenteel. Hoe kun je anders ideeën en emoties vertalen naar glas? Het overbrengen van persoonlijke ideeën vereist intelligentie van de hand, het hart en het hoofd. Authenticiteit, verbeelding, innovatie en kennis gaan samen een dialoog aan, die zich onderscheidt van een puur technische benadering van het maken. Deze dialoog kent onder meer waarde toe aan expressie, in een materiële context. Inzicht in de bredere context van de relatie tussen expressie en materie biedt een nieuwe samenhang aan de diverse uitingen van glasproduktie en glaskunst uit het verleden en het heden, en legt een pad naar onze toekomst.

Duurzaam platform
De objecten op de Biënnale in Sofia laten zien dat het niet in de eerste plaats belangrijk is waar een kunstwerk ontstaat (in een studio, of in een fabriek), of hoe het ontstaat (door persoonlijke uitvoering, of door vakmensen), maar dat het idee van de kunstenaar, het concept, het object en de interactie met het publiek de uitgangspunten zijn. Daarom is het nu belangrijk dat we ons afvragen waar we staan. Hoe willen we ons werk tot de maatschappij laten verhouden? Wat kan glaskunst in deze tijd toevoegen en betekenen?

Wellicht zouden we een duurzaam platform moeten creëren voor nauwe en doeltreffende samenwerking tussen producenten, makers en geïnteresseerden in de glassector, zoals kunstenaars, ontwerpers, fabrikanten, docenten, verzamelaars en natuurlijk het publiek. Zo kunnen zij wederzijds hun positie versterken en innovatie aanjagen. Een platform om de artistieke, culturele en economische levensvatbaarheid van glaskunst te bevorderen.

Han de Kluijver is architect bna bni bnsp.

Terug naar boven