April - juni 2023, 18e jg. nr.1. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Glazen vitrine HDK architecten: De grens is vloeibaar

Hoe maak je een symbiose van oud en nieuw, waarin verleden en toekomst samenkomen, verweven in tijd en ruimte? De thermisch geïsoleerde glazen vitrine bij de renovatie van een woonhuis tot een 'artist in residence' plek, is door HDK architecten zo onzichtbaar mogelijk gemaakt. De glazen rechthoek staat volledig in dienst van een kunstwerk van de Deense kunstenaar Jeppe Hein, dat er in opgehangen is.

Door Han de Kluijver

Het project is een van de vier genomineerden voor de Glas Award 2023. Bouwend Nederland Vakgroep GLAS organiseert voor de elfde maal deze prijs voor vooruitstrevende en spraakmakende initiatieven en projecten op het gebied van vlakglas.

In dit project van HDK architecten heeft een woonhuis in de omgeving van Wassenaar een transformatie ondergaan. Aan de buitenzijde is hier niet veel van te zien. De ingrepen betreffen vooral de binnenkant van het woonhuis, maar de grootste verandering bevindt zich onder het maaiveld. Daar is onder en langs het woonhuis een grote kelder aangebracht. Aan de lange zijkant van de kelder is over de gehele lengte een twee meter brede doorbraak gemaakt in het maaiveld. Op de koppen van deze betonnen sleuf bevinden zich patio's, terwijl het middendeel benut is voor het plaatsen van de glazen vitrine. Deze vitrine staat in open verbinding met de kelder en heeft een binnenklimaat. De vitrine en de patio's zorgen voor een toetreding van daglicht in de kelder. Twee verdiepingshoge glazen schuifpuien maken de ondergrondse patio's bereikbaar. De grootste patio biedt ruimte aan een platformlift, om grote kunstobjecten naar binnen te kunnen brengen. Deze patio is van de kelder afgescheiden met een grote schuifpui, met één grote ruit (ca 4,5 x 3 meter). Het enige dat boven maaiveld zichtbaar is, is een grote volglazen rechthoek met een oppervlak van 3 x 8,5 meter en een hoogte van 4 meter.

De glazen vitrine
De glazen vitrine is in zijn geheel op een stalen tafelframe geplaatst. Dat stelbare frame is het intermediair tussen het beton van de kelder en de glazen bovenbouw, die uiterst gevoelig is voor maatafwijkingen. Het frame bood tevens ruimte voor het aanbrengen van installaties, waaronder roosters voor het inblazen van lucht langs het glas om condensvorming te voorkomen. Het volledig glazen volume bevat een zelfdragende glasconstructie, bestaande uit vier hardglazen portalen. De toleranties van de werking van de onderliggende kelder zijn opgevangen in de dimensionering en detaillering van het glazen volume. De portalen zijn ingeklemd op de betonnen kelderrand van het kelderdak, de knopen van de spanten zijn daarbij scharnierend uitgevoerd. Normaliter hebben portalen een belangrijke functie bij de stabiliteit van een gebouw en worden ze uitgevoerd met momentvaste (star, niet flexibel) verbindingen. Maar in glas zijn momentvaste verbindingen behoorlijk fors en zichtbaar. Het betekende wel dat het dakvlak als schijf zou moeten werken om de krachten van de windbelasting over te brengen naar de kopgevels, die als één grote ruit zijn uitgevoerd. Tussen de vinnen en de dakligger was geen zware verbinding meer nodig. Om de schuifkrachten op te vangen is gebruik gemaakt van een roestvrij stalen blokje omhuld met kunststof als drukverdeler. De benodigde sleuf voor het blokje is uitgefreesd in het glas van zowel de liggers als de bovenzijde van de vinnen.

Het dakvlak heeft een licht afschot (helling) en heeft dezelfde ritmiek als de gevels. Een hangend kunstwerk van de Deense kunstenaar Jeppe Hein vormt een trapsgewijs oplopende lijn over de volledige hoogte van acht meter. Aan de vier portalen zijn de zeven kunstwerken van elk zo'n 120 kilo opgehangen, met behulp van midden door de glazen liggers aangebrachte aluminium buizen. De buizen zijn opgedeeld in segmenten en zijn ter plaatse van de liggers gekoppeld met schroefhulzen en draadeinden. De elektrische voorzieningen zijn in de glazen constructie weggewerkt.

Glazen balustrades
Op het maaiveld zijn balustrades geplaatst rondom de patio's. Die zijn ook volledig in glas uitgevoerd. Tussen de gelaagde ruiten is dezelfde zonwerende folie toegepast als in de glazen vinnen, zodat beide een gelijke blauwige kleur hebben. Ook bijzonder zijn de lichthappers, waardoor de ondergronds gelegen smalle gang achter het woonhuis daglicht krijgt. De lichthappers hebben een vrije vorm, ongeveer als een langgerekte ovaal. De buitenzijde is uitgevoerd in roestvrij staal. De vrijwel vlakke bovenzijde is afgedekt met een bijzondere ruit. Dit isolatieglas is voorzien van een zwarte print die volledig afgestemd is op de onderliggende bouwkundige constructie. De brede strook isolatie blijft daardoor onzichtbaar. In de lange wand van de betonnen kelderbak is vrijwel onzichtbaar een deur opgenomen, die naar de gang naar de naastgelegen woning leidt. De deur werkt als een lade en schuift – elektrisch aangedreven – uit de muur.

De glazen vitrine van HDK architecten laat zien dat architectuur het afbakenen van ruimte is. Het glazen gebouw doet alle moeite er niet te zijn. Het is een ruimte waarin architectuur en kunst samensmelten. Slechts doordat zij aan complexe technische en constructieve eisen voldoet, onderscheidt zij zich van kunst.

Han de Kluijver is architect bna bni bnsp

Projectinformatie:
Architect: HDK architecten bna bni bnsp, Rotterdam
Aannemer: Van Waning Bouw, Capelle aan den IJssel
Engineering glas: Si-X, Benthuizen, en ABT, Velp
Montage glas: Si-X, Benthuizen
Oplevering: december 2022