Dec. 2022 - febr. 2023, 17e jg. nr.3. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Biennale van Venetië 2022: Van de schoonheid en de afkeer

In 1895 werd de eerste Biënnale van Venetië gehouden, onder de naam 'Prima Espozione Internazionale d'Arte della Città di Venezia'. Destijds werd nog gedacht dat het een eenmalig event zou zijn, maar dit jaar was er alweer de 59ste editie. Het is wereldwijd de oudste tentoonstelling op het gebied van de hedendaagse kunsten.

Door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

De Biënnale Arte is doorgaans in de oneven jaren gehouden en de Biënnale Architettura, ontstaan rond 1950, in de even jaren. De 17e Architettura was in 2021, in plaats van Arte, als gevolg van de coronapandemie. Waren er in 2021 nog volop Covidbeperkingen, dit jaar kon dan de Arte Biennale na drie jaar weer 'normaal' plaatsvinden. Op het moment dat ik Italië binnenkwam, in Rome, was net de mondkapjesplicht opgeheven in het openbaar vervoer en in openbare gebouwen. Een verademing, ofschoon ze nog wel veelvuldig worden gebruikt door jong en oud.

Deze 59ste editie is samengesteld door de Italiaanse curator Cecilia Alemani (1977). Zij heeft de titel 'The Milk of Dreams' ontleend aan het gelijknamige kinder(poëzie) boek van Leonora Carrington (1917-2011). Om te weten waar Alemani de inspiratie vandaan heeft gehaald, heb ik het boekje (Engels) gelezen. Ik was er snel doorheen, het is een verzameling surrealistische poëzie of proza voor kinderen, grappig en bizar tegelijk. Zowel de tekst als de tekeningen zijn van Carrington, gemaakt voor haar eigen kinderen, in de jaren 60. Dat de getoonde kunst en kunstuitingen in deze editie van de Biënnale ook bizar, grappig of surrealistisch zouden kunnen zijn, daar was ik dan op voorbereid. Een fragment uit het persstatement van Alemani: "(…) The exhibition 'The Milk of Dreams' takes Leonora Carrington's otherworldly creatures, along with other figures of transformation, as companions on an imaginary journey through the metamorphoses of bodies and definitions of the human (…)"

213 kunstenaars uit 58 landen toonden hun werken. Werken die Alemani tot haar spijt niet allemaal vooraf heeft kunnen beoordelen. Nederland (Mondriaanfonds) zond dit jaar de video-installatie van melanie bonajo in, haar naam geheel in undercast geschreven, herman de vries navolgend, maar in de informatie van de Biennale wordt dit niet gebezigd. De presentatie van bonajo's werk zag ik in Eye Amsterdam afgelopen voorjaar, getiteld 'When the body says yes'. Scènes van onder meer naakte lichamen dicht tegen elkaar liggend, rug tegen buik, alsof ze aaneengeregen zijn. Verzin het maar... kunst kent geen begrenzingen lijkt het en dit videowerk schijnt in het thema te passen. De externe locatie waarin het wordt getoond, is een in onbruik geraakte kerk in Cannaregio. Een van mijn Italiaanse vrienden meende dat er ook volley- of basketbalwedstrijden in worden gehouden, een multifunctioneel godshuis... Dus niet in het Nederlandse Rietveldpaviljoen in Giardini, want die ruimte is voor deze Biënnale gegund aan Estland. In het park mogen namelijk geen paviljoens meer worden bijgebouwd.

Lagune
Deze keer arriveer ik met de trein vanuit Assisi in de Lagune, een rit van om en nabij vijf uur, inclusief een overstap in Florence. Ik heb twee dagen ingepland voor een bezoek aan de hoofdlocaties Arsenale en Giardini. Ook kon ik na drie jaar mijn vrienden weer ontmoeten. Verder bezocht ik externe Biënnale-exposities, musea en andere tentoonstellingen, er is zoveel aanbod. Als ik op het station Santa Lucia aankom, is het al stikdonker maar beslist niet uitgestorven. Integendeel, wat voor seizoen het ook is, de stroom bezoekers blijft gelijk. Ik ga met de stroom mee over de glazen brug van Calatrava en vanaf het drukke Piazzale Roma probeer ik de weg naar het hotel te vinden. Google Maps paraat, maar ik voel mij desondanks een blinde vink in het donker. De huizen langs de straten en de grachten hebben meestal wel nummers boven de deuren, maar die gelden voor het hele stadsdeel. Venetië heeft zes 'sestieres', Santa Croce, San Polo, San Marco, Dorsuduro, Castello en Cannaregio. Sta je bijvoorbeeld voor nummer 1145 in Santa Croce en je moet op 265 zijn, dan is het verder zelf uitzoeken welke kant je op moet in de wirwar van grachten, straatjes en pleintjes. Dat een postbode dat weet... Afijn, niemand doet dit overigens, ook regelmatige bezoekers niet. Het werkt eerder zo: 'Tegenover het museum' of 'Links van café Gino's' en 'Rechts naast de kerk'. Het lukt me, nadat ik eerst de receptioniste in een chic hotel raadpleegde. Met vriendelijkheid geeft zij mij een plattegrond, waarop ze de route naar mijn hotel tekent. Grazie mille.

Knutten
Mijn hotel is dit keer een voormalig 16e eeuws klooster, waaruit de kloosterlingen al lang geleden zijn vertrokken. Vergane glorie hier en daar, kan charmant of authentiek zijn, tenslotte was een klooster ook geen hotel. Er zijn meerdere 'Monastery Stays' in Venetië, waarvan enkele nog wel door kloosterlingen worden gerund. De accommodaties daarvan zijn verschillend, niet luxueus, maar schoon en redelijk naar de eisen der tijd ingericht. Ook hier zijn de prijzen van overnachtingen gestegen na de lockdowns. De zeer hoge ramen in mijn kamer hebben voorzetramen van groenig matglas die bovenin hier en daar zijn gebroken, kom maar binnen knutjes … want horren zijn er niet. De lange vitrages bieden geen bescherming als je toch de ramen open wil hebben. Knutten zijn er het hele jaar door in de Dogestad en uiteraard avonds en 's nachts actief. De meeste hotels, B&B's of andere onderkomens hebben wel horren voor de ramen, de klant/gast is koning.

Arsenale
Een halte voor de waterbus bevindt zich toevallig op enkele stappen van het hotel, en ook nog de juiste lijn. Echter, mijn eerste dag begint goed, de 'capitani' van de vaporetti (waterbussen) staken. Dat wordt te voet, de kortste route dwars door de stad naar Arsenale. Ik doorkruis Santa Croce, San Polo en San Marco tot aan Arsenale, het Marineterrein dat in Castello ligt, een krap uur lopen vanaf het hotel. Ongewild raak ik in de toeristenstroom die naar de Rialtobrug en het San Marcoplein loopt. Een omweg zoeken is geen optie voor mij, dat kost meer tijd met het risico dat je fout loopt. Aangezien de Arsenale-locatie zelf behoorlijk uitgestrekt is, spaar ik mijn energie. Als ik eindelijk op de Riva degli Schiavioni (boulevard) aankom, wacht mij een verrassing, het tall ship Americo Vespucci ligt er een stukje verderop aangemeerd, een compleet plaatje in de historische stad.

Multisensorieel
De ruimtes van Arsenale zijn immens groot en hoog, ik bekijk en beleef er diverse inzendingen. Het is geen museumbezoek van pakweg anderhalf of twee uur, je kunt je hier volledig onderdompelen in kunst(uitingen). Er blijven mij meerdere werken bij, zoals de video op drie kanalen 'The Severed Tail' van Marianna Simnett (1986). Dit werk komt aardig in de richting van Carrington's boek. Ik zit de twintig minuten, op een stuk pluche'staart' dat als zitplaats dient, niet uit. Bizar en fetish door elkaar, bovendien angstig en gewelddadig, daar moet je van houden. Het werk van Britta Marakatt-Labba (1951) is verre van bizar, zij vertelt het verhaal van de Sami-cultuur (Lapland) uit het verleden en heden, maar dan in het prachtige borduursel, 'Milky Way' en 'Ín the footsteps of the stars'. Sprookjesachtig. Eerder werk van deze kunstenares zag ik bij toeval op de voorlaatste Documenta.

Ik 'ruik' een inzending, die van Oezbekistan, een van de landen die voor het eerst meedoen aan de Biënnale. Wat ik ruik zijn grote hoeveelheden zeelavendel of moerasrozemarijn die er gedroogd in grote bundels hangen. De geur die het afgeeft is penetrant en ondefinieerbaar. 'Plant Stillness', met onder meer performance art van Antonio Irre (1980). Een zogenaamde 'multisensoriële' ervaring; nooit eerder waargenomen geuren, video's, stilte, dans, geïmproviseerde poëzie, verder verklaringen van de Oezbeekse multi- wetenschapper Muhammed ibn Musa al Khwarizmï (vermoedelijk 780-840); 'Dixit Algorizmi, the garden of knowledge'. De setting zelf ziet er zowel architectonisch als raadselachtig uit.

NFT's en de kunst
Weer buiten besluit ik nog een oversteek te maken met een kleine vaporetto naar de locatie Arsenale Nord en bekijk ik een externe expositie op het terrein Tesa 105. Er is een expositie van de Chinese kunstenares CryptoZR, aka Liu Jiaying. Niemand kan mijn verbazing schetsen, ik ben er op dat moment de enige bezoeker...
The new world starts here: https://topbidder.oss-cn-hangzhou.aliyuncs.com/.mp4

Giardini
De capitani hadden intussen hun werk hervat en ik neem lijn 5.1 richting Giardini. Meer mensen hadden dat plan bemerk ik, want de waterbus is dusdanig vol dat ik me nergens aan vast hoef te houden. Ongemakkelijk is het wel, maar ik had geen zin om weer te marcheren. Het Rietveldpaviljoen is net voor de centrale hal gelegen, en de locatie is voor deze editie door het Mondriaanfonds aan Estland gegund. Ik ga er even naar binnen en tref er niettemin een connectie met het koloniale verleden van Nederland aan: 'Orchidelirium' is de titel, gecureerd door Corina Apostol. Er hangt onder meer het botanische teken- en schilderwerk van de in de vergetelheid geraakte, oorspronkelijk Estse kunstenares Emilie Rosalie Saal (1871-1954). Haar man Andres Saal werkte een aantal jaren voor de overheid in Nederlands-Indië en zij woonden toen in Batavia.

Het paviljoen van onze zuiderburen ernaast, heeft filmwerk van Francis Al?s ingezonden: 'The nature of the game'. Een heel mooi gemaakte serie (documentaire)films, over verschillende soorten kinderspelen in diverse landen. Het paviljoen van Rusland is gesloten. Geen enkel land heeft het durven kraken … Voor twee paviljoens staat een wachtrij, in verband met een performance. Ik sluit er niet aan. Het Deense paviljoen geeft een waarschuwing af bij de ingang, voor schokkende beelden. Het zijn de creaties van Uffe Isolotto (1976). Ook hier zeker weer een connectie met de fantasiewereld van Carrington. De Centrale Hal toont veel en divers werk. Ook het originele werk van Carrington is hier te zien, naast het werk van Paula Rego (1935-2022). De tekeningen van Birgit Jürgenssen (1949-2003) krijgen een eervolle vermelding van mij.

Verzadigd
Giardini laat ik achter me en eerlijk gezegd, het verzadigingspunt was wel bereikt wat betreft het kunst kijken. Ik loop richting San Marco waar ik ergens een tranchetto kan nemen die me de Canal Grande overzet, ter hoogte van Punta della Dogana, dat scheelt (om)lopen naar de bruggen. Een tranchetto is een gondel met twee gondeliers die twaalf mensen tegelijk kan overzetten (voor twee euro, was vorige keer één). Het zijn meestal een stel rouwdouwers, maar ook bedreven in het manoeuvreren tussen de vaartuigen door op het drukke kanaal. Een korte vaart, hou met je handen de rand vast, maar haal ze binnenboord zodra de kade nadert, anders schampen je vingers tussen de gondel en die lange karakteristieke meerpalen. Ik ben dan in stadsdeel Dorsuduro en ga nog even kijken naar de grote expositie 'Times Reimagined'. Die bevindt zich op een externe locatie in een normaal niet toegankelijk oud Palazzo, een samenwerking van de Zuid-Koreaanse kunstenaar Chun Kwang Young (1944) en de Italiaanse architect Stefano Boeri (1956).

Mijn algemene indruk van deze 59ste Biënnale is wisselend, van interessant tot indrukwekkend en van inhoudsloos tot afstotelijk. Kunst hoofdzakelijk gemaakt door vrouwen, positief. Veel film en video, hier en daar performance kunst. Kortom veel gezien en ook veel niet gezien ...

The Milk of Dreams, 59ste Biënnale van Venetië was te zien van 23 april t/m 27 november 2022. Meer informatie: www.labiennale.org/en/art/2022.