Dec. 2022 - febr. 2023, 17e jg. nr.3. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Ai Weiwei: Onthoud dat je moet sterven

Een gigantische zwarte glazen sculptuur, deels kroonluchter, deels knekelhuis, met een wirwar van gegoten glazen skeletten, menselijke schedels, inwendige organen, botten, krabben, vleermuizen en bewakingscamera's, hing bovenin het centrale schip in een 16e-eeuwse kerk op het Venetiaanse eiland San Giorgio Maggiore. De titel van het werk is 'De menselijke komedie: Memento Mori'. Met 2000 glasstukken, een hoogte van 8,4 meter, een breedte van 6,4 meter en een gewicht van 2.700 kg is het een van de grootste hangende Murano-glassculpturen ooit gemaakt.

Door Han de Kluijver

De kroonluchter vormt het middelpunt van een tentoonstelling met 32 recente sculpturen van Ai Weiwei. Hoewel de Chinese kunstenaar aan de kroonluchter begon vóór de Covid-pandemie, dient hij als eerbetoon aan de vele levens die door het virus verloren zijn gegaan. De dood is er altijd om ons te vergezellen, maar we houden er niet van om het te erkennen. We hebben de neiging om het te zien als iets dat andere mensen overkomt. Memento Mori betekent letterlijk: onthoud dat je moet sterven.

De dood is geen onbekend onderwerp voor Ai Weiwei. Hij gebruikte bij zijn tentoonstelling 'Remains' (2015) al porseleinen reproducties van menselijke botten, die zijn opgegraven op de plaats van een werkkamp dat eind jaren vijftig onder Mao Zedong bestond. “De menselijke botten behoren tot de generatie van mijn vader. Er zijn zoveel verbannen intellectuelen die gewoon (voor) dood zijn achtergelaten,” zegt Ai Weiwei (Bron: Fondazione Berengo), verwijzend naar China's Anti-Rechtse Campagne van 1958, die culmineerde in de zuivering van duizenden intellectuelen, waaronder zijn eigen vader, de dichter Ai Qing. Ai Weiwei schuwt het niet om politieke werken te presenteren. Voor hem is het overschrijden van grenzen een cruciale rol van de kunstenaar, hoe gevaarlijk die ook zijn.

Een wirwar van tegenstrijdige gevoelens
De kroonluchter is het resultaat van een vierjarige samenwerking met de Berengo Studio van Adriano Berengo, op het Venetiaanse eiland Murano. Berengo nam het initiatief voor de samenwerking met de kunstenaar, die hij bewondert om zijn sterke politieke overtuigingen. Toen ik voor het eerst van Adriano Berengo over het kunstwerk in wording hoorde, was ik sceptisch. Was het niet 'over the top', teveel maatschappijkritiek, teveel bombast in één kunstwerk? Hoe zouden concept en beeld zich tot elkaar gaan verhouden? Maar het resultaat bekijkend in de kerk, wekte de installatie tegenstrijdige gevoelens bij me op. Door de vakkundige belichting en de bijzondere constructie lijkt de kroonluchter als een waterval van beenderen, organen en onverwachte voorwerpen op je af te komen. Tezamen vormen ze echter een aangrijpende metafoor voor de verstoorde relatie tussen mens en natuur, een boodschap die luid weerklinkt in het fragiele ecosysteem van de Venetiaanse lagune.

Volgens de kunstenaar gaat de installatie over nog veel meer dingen, zo vertelde hij in Venetië: “Russische bommen vallen op Oekraïne. China spant zijn militaire spierballen in de Straat van Taiwan. Migranten sterven op zee omdat de boten van smokkelaars zinken. De aarde warmt op, veroorzaakt droogte, instortende gletsjers en hevige stormen. De pandemie blijft voortduren. We moeten opnieuw nadenken over de mens en zijn verhouding tot de natuur. Verdienen we deze planeet echt, of zijn we gewoon zo kortzichtig en zelfzuchtig?" (Bron: Fondazione Berengo)

Het kunstwerk dwingt ons niet alleen om te gaan met onze eigen sterfelijkheid, maar ook met de rol die ons leven heeft in het grote theater van de menselijke geschiedenis. Niet voor niks verwijst de titel van het werk naar Dante's epische gedicht uit de 14e eeuw, 'De Goddelijke Komedie'. Het mooie van de enorme hangende sculptuur van zwart glas is, dat het een mysterie is zoals een menselijke tragedie of komedie, een verwarde puinhoop die iedereen voor zichzelf moet proberen te ontrafelen. Het is een krachtig object, dat je emotioneel raakt, je bijblijft en je dag verandert.

De tentoonstelling was van 28 augustus tot 27 november 2022 te zien in de Basiliek van San Giorgio Maggiore in Venetië. Van 7 april t/m 30 juli 2023 hangt de kroonluchter in het Design Museum in Londen (designmuseum.org), in het kader van de tentoonstelling 'Ai Weiwei: Making Sense'.

Han de Kluijver is architect bna bni bnsp.