Aug. - okt. 2022, 17e jg. nr.2. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 
VOORKANT ACTUEEL AGENDA UITGELICHT ARCHIEF COLOFON 
voorpagina
artikel
recensies van tentoonstellingen actuele exposities
Nederland België
opmerkelijke
kunstberichten
artikelen uit  
vorige nummers

over Het Beeldende Kunstjournaal

 

Het universele ritme van Mondriaan

In het Haagse Kunstmuseum zijn twee tentoonstellingen van twee tijdgenoten tegelijk te zien. De ogenschijnlijke eenvoud van Piet Mondriaan wordt naast de overdaad aan sierlijkheid van de Tsjech Alphonse Mucha nog frappanter. En Mucha met zijn affiches met gestileerde lelies, pauwen, libellen en slanke vrouwen in doorzichtige losvallende gewaden, leidt in tegenstelling tot Mondriaan langzaam tot een verveeld kijken. (Zie voor een bespreking de volgende pagina).

Door Peter van Dijk

Dankzij de vriendschap van de Mondriaan verzamelaar en mecenas Salomon Slijper met Louis Wijsenbeek, de oud-directeur van het Haags Gemeentemuseum, legateerde Slijper in 1971 zijn Mondriaans aan het Haagse museum, dat nu met meer dan 300 kunstwerken de grootste collectie Mondriaans ter wereld bezit. Het Kunstmuseum, zoals het tegenwoordig heet, kan zonder hulp van andere musea een representatief overzicht van het werk van deze pionier van de abstracte schilderkunst organiseren en dus een goed inzicht bieden in de ettelijke stijlveranderingen van de schilder.

Mondriaan is alom aanwezig in Nederland. Zijn werk hangt in Den Haag, in Laren en in het Kröller-Müller.

 
Piet Mondriaan, 'Rastercompositie nr. 9', 1919, Kunstmuseum Den Haag.

Zijn geschiedenis kan men leren langs de Mondriaanroute in Zeeland, in zijn geboortehuis in Amersfoort en in de ouderlijke woning in Winterswijk. De ontwikkeling van Mondriaan, van zijn schitterend geschilderde bomen naar de 'Victory Boogie Woogie', blijft spannend om te zien. De Haagse organisatoren hebben voor deze nieuwe overzichtstentoonstelling een speciaal thema gekozen, de relatie van Mondriaans beeldende kunst tot zijn omgeving en daarbinnen vooral zijn enthousiasme voor (dans)muziek. Deze relatie wordt voortreffelijk uitgewerkt in de begeleidende podcast 'Rondom Mondriaan', ook te horen en te lezen op de website van het museum, een must voor iedereen die de rol van muziek in het werk van Mondriaan wil begrijpen. Piet Mondriaan omarmde het moderne leven. Hij genoot van muziek en danste vol overgave in het dorpscafé Hamdorf in Laren, maar ook in de nachtclubs van de wereldsteden waar hij woonde, Parijs en New York.

Denker
Maar Mondriaan (1872-1944) was ook een denker, hij kon zijn enthousiasme voor het moderne leven omzetten in kunstopvattingen. Oude kunst ging om schoonheid. De nieuwe, moderne kunst, Mondriaans kunst, liet het nieuwe leven zien, waarvan de essentie dynamiek, actie en ritme was. Ritme was een sleutelwoord in Mondriaans beschouwingen, ritme was de drager van muziek en van zijn eigen nieuwe abstracte kunst, die hij 'neoplastiek' noemde.

Zijn schilderij 'Rastercompositie 9' (1919) is een radicale vertaling van ritme. In de periode dat hij dit schilderij maakte, luisterde Mondriaan geregeld naar ragtime, de voorloper van jazz. De dambordcompositie van dit werk bestaat uit vijftien horizontale en vijftien verticale lijnen. De afstand tussen de horizontale lijnen is ietsje kleiner dan die tussen de verticale lijnen, conform de wetten van de gulden snede, waardoor kleine liggende rechthoeken ontstaan. Deze rechthoekjes verzorgen als het ware de regelmatige vierkwartsmaat, die in de ragtime met de linkerhand op de lage tonen van de piano gespeeld worden. De rechterhand, die de hoge tonen speelt, wijkt van dit ritme af en zorgt voor verrassende dwarse noten en accenten. In het schilderij wordt de verrassing gecreëerd door het wisselende kleurgebruik van wit, geel, blauw, roze en grijs, dat dwars staat op de strakke regelmaat van de hokjes. Het totaal vertolkt Mondriaans ideaal: balans in dynamiek.

Toen Mondriaan in 1919, na de Eerste Wereldoorlog, die hij noodgedwongen in Nederland doorbracht, weer terugkeerde naar zijn atelier in Parijs, was de grote sensatie in de Franse hoofdstad Joséphine Baker. Haar show 'Revue Nègre', een mix van jazz, charleston en buitenissige kostuums, ontstaan in de New Yorkse wijk Harlem, werd opgevoerd in het Théatre des Champs Elysées. Iedereen wilde haar exotische en erotische vaudeville revue meebeleven. Mondriaan voorop. Hij was idolaat van haar. Aan de Telegraaf vertelde hij in 1926 dat hij haar zag als een artistiek gelijke: "Bij Joséphine Baker is het een ingeboren schitterend-beheerste stijl. Alle moderne dansen schijnen slap naast deze machtig volgehouden concentratie van snelheid."

Ook hier weer de balans tussen snelheid en tegengestelde beweging. Mondriaan was zo gegrepen door de charleston, dat hij zelf dansles nam. Op de tentoonstelling is een tekening van Gerard Hordijk uit 1927 te zien, de enige voorstelling van een dansende Mondriaan. Zijn bewondering voor Baker legde hij vast in het figuratieve schilderij 'Orsi, Revue Nègre' uit 1925.

Radio Victor Corporation of America (R.C.A.) (1919 – 1986), Theremin model A-R 1264, circa 1930, gemengde media, Kunstmuseum Den Haag.

Lawaaimakers
Mondriaan had een grote passie voor alles wat modern, nieuw en ongewoon was. In 1921 bezocht hij in Parijs een curieus concert van de futuristische kunstenaar Luigi Russolo. Russolo heeft grote, soms elektrisch, soms met de hand aangedreven machines in elkaar gesleuteld, 'bruiteurs' genaamd,'lawaaimakers', die nieuwe klanken moesten toevoegen aan het bestaande repertoire. De compositie die Russolo liet horen, heette 'Het ontwaken van de stad'. Zijn machines konden knallen, sissen, gieren, ruizen, schreeuwen.
Het concert oogstte hoon, maar Mondriaan was geboeid. Hij schreef in het kunstblad De Stijl: "Het is voorzeker nieuw in de muziek om toon door geluid aan te vullen en toon te verinnerlijken door andere timbres te maken." Geheel tevreden was hij niet, want hij herkende nog geluiden uit de industrie en dus waren ze niet abstract genoeg. Op de tentoonstelling staan twee replica's van deze 'bruiteurs' van de hand van Wessel Westerveld, die een uitvoerige studie van de machines heeft gemaakt.

Mondriaans oog voor nieuwigheden, maakte hem ook visionair. Zo was hij begin jaren twintig, net in Parijs aangekomen, gefascineerd door een nieuw elektronisch muziekinstrument, de 'theremin', bedacht door de Rus Lev Theremin. Door handbewegingen in het electromagnetische veld tussen twee antennes, konden met dit instrument geluiden geproduceerd worden die het midden houden tussen de menselijke stem en de saxofoon. De theremin is de aartsvader van de elektronische muziek. Mondriaan wilde onmiddellijk zijn eigen theremin bouwen. Het is er nooit van gekomen, te ingewikkeld en te duur.
Hoe grondig en intelligent het Kunstmuseum zijn collectie Mondriaan heeft opgebouwd, bewijst de aanwezigheid van een exemplaar van de theremin, waarop zelfs Theremin in 1994 in het museum een concert heeft gegeven, zijn laatste, hij stierf in datzelfde jaar.

Voor de nazi's was Mondriaan 'entartet', de schilder vluchtte in 1940 naar het bruisende New York. Meteen na aankomst liet een vriend hem boogiewoogiemuziek horen. Mondriaan was door het dolle heen. "Enormous, enormous," bleef hij roepen. Samen met vrienden bezocht hij boogiewoogieclubs en danste, als vitale 68-jarige, nachtenlang. Hij maakte ook twee boogiewoogieschilderijen, waarvan de 'Victory Boogie Woogie' (1944) op de tentoonstelling hangt.

Kernidee
De Boogie Woogie is de vervolmaking van Mondriaans kernidee: ritme is universeel, overal te horen, te zien, te voelen, melodie niet. Ritmes worden herkenbaar als ze verrassen, vertragingen en versnellingen hebben, onverwachte wendingen. Dat probeerde Mondriaan ook in zijn kunst vast te leggen.

In de podcast 'Rondom Mondriaan' van het Kunstmuseum, waaraan ik al deze gegevens ontleen, interpreteert de jazzexpert Nerys Huurdemans de muzikaliteit van dit schilderij. "Je zou de grote vlakken kunnen zien als langgerekte akkoorden, gespeeld door de linkerhand, de kleine vlakken als de snelle noten, de kleine riedeltjes, die door de rechterhand gespeeld worden. De pianisten uit die tijd noemden zich zelf 'tinklers', verwijzend naar de snelle opeenvolging van noten, die heel herkenbaar is voor de boogiewoogiemuziek."
En ook herkenbaar in Mondriaans vertaling ervan in lijnen en kleur, de 'Victory Boogie Woogie'.

Als ode aan Mondriaans vooruitstrevende ideeën over muziek en zijn ritmes in beeld en kleur, hebben twee artiesten, Aroy Dee en Maspaventi, speciaal voor deze expositie een technomuziekstuk geschreven.

 
Piet Mondriaan, 'Victory Boogie Woogie', 1942-1944 (New York). Bruikleen van ICN, Amsterdam.

De regelmatige en onregelmatige ritmes wisselen elkaar af, tegen de achtergrond van de ruis uit het universum. Want die is universeel, en dat is in de ogen van Mondriaan het hoogst haalbare. Te horen op een van de koptelefoons.

Rondom Mondriaan, nog te zien t/m 25 september 2022, Kunstmuseum Den Haag, Stadhouderslaan 41, Den Haag. Website: www.kunstmuseum.nl.

Peter van Dijk is journalist.

Terug naar boven | Print dit artikel! | LEES MEER ARTIKELEN OP DE PAGINA ACTUEEL

Verder in dit nummer:
 

Actueel

Singer Laren: Voortbouwen zonder historiseren,
door Han de Kluijver

Sottobosco Tuin, Elspeth Diederix: Magisch en mysterieus, door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Haiku 1 van Ria Giskes

Alphonse Mucha: Art Nouveau in Parijs,
door Peter van Dijk

Aleksandra Ekster
een grote bijdrage aan de avant-garde,
door Wim Adema

Gewoon Ongewoon
Museum De Reede, Antwerpen, d
oor Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Haiku 2 van Ria Giskes

Vladimir Kopecký: Vlakglas als inspiratiebron,
door Han de Kluijver

Glasobjecten van Roni Horn: vast of vloeibaar? door Han de Kluijver

Kunstflitsen,
kunsttips voor lezers

 

Agenda
actuele exposities in Nederland en België

Uitgelicht
opmerkelijke
kunstberichten

Archief
vorige nummers

Colofon
over Het Beeldende Kunstjournaal

 

Nieuwsbrief
Verschijnt als er een nieuw nummer uit is.
Aanmelden kan door
een e-mail te sturen
naar nieuwsbrief.bkj@
gmail.com
.

Facebook
Bezoek Het Beeldende Kunstjournaal op Facebook! Wordt fan!

Oproep
Vrijwiligers gezocht! Lees meer.